Pako Etxeberria mundu mailan ezaguna da bere ikerketa lanei esker. Lege eta Auzitegi Medikuntzako mediku espezialista da eta frankismo eta gerra zibileko gertaerak ikertzen lanean dihardu besteak beste.
Iraganeko zauriak itxi ezean gure gizarteak ezingo du aurrera egin horregatik nahiko luke erakundeen aldetik ausardia biktimen aitortza egin dezaten. Herriko Islada Ezkutatuak taldearekin harremana dauka eta egiten ari diren lana gertutik jarraitzen du alde profesionaletik baita pertsonaletik ere. Bere osaba Agustin Etxezar Garro Oriakoa zen eta gerran ihesi atera behar izan zen familia.
Egia, justizia eta erreparazio eskubideak zergatik dira oinarrizkoak?
Edozein biktimak, edozein garaitan, lekutan, ditu hiru funtsezko eskubide hauek, egia, justizia eta erreparazioa. Gainera orden horretan, izan ere, ezin da egon erreparazioa egirik gabe. Jasotzen da ere egia ezagutzeko eskubidea bermatu ahal izateko, mota edo alor ezberdinetako profesionalen laguntza jasotzeko eskubidea.
Horrela gerra eta frankismo garaiko gertaerak ikertzea eskubidea da. Ikerketak egin eta informazioa jaso ondoren, bigarren urratsa justizia litzateke. Jasotako informazio hori justizia aplikatzeko eskumena dutenei pasa beharko litzaieke. Azkeneko pausua ordea, erreparazioa litzateke.
Errealitatea da ez direla beti hiru eskubide hauek bermatu eta bereziki urratu egin direla gerra zibila eta frankismoko biktimen kasuan. Honetan ez da egiaren eskubidea ere bete. Gutxiago justizia edota erreparazioarena.
Aspaldiko kontuak direla diote batzuek…
Bai hala da baina kontziente izan behar dugu, gure gizartean, gerra zibila eta frankismoko biktimen kasuan injustizia bat dagoela denboran asko luzatu dena. Horregatik memoria historikoa ez da iraganeko gauza bat, orain arte erantzuna eman ez denez, orain dagokigu egia bilatzea.
Debateak egon dira legebiltzarrean eta talde politikoren batek esan du memoria historikoa iraganeko gauza zela eta historialariei zegokiela aztertzea. Baina guztiz erratuta daude, memoria historikoaz ari garenean, ez gara ari datu historiko zehatzez, baizik eta egungo pertsona batzuek sentitzen, eskatzen duten eskubideak bermatzeaz.
Heldu da garaia, biktimei galdetzeko ea zer den falta zaiena eta esaten dutenari erantzuna emateko, edo behintzat eskura ditugun tresna guztiekin saiatzeko. Guk ez ditugu gauzak asmatzen, jendearen, gure senideen gorpuzkiak mendietan, bide bazterretan, fosa komunetan… daude eta gainera kasu batzuetan badakigu non. Gure betebeharra da gizarte bezala, fosa horiek zabaldu eta ikertzea gertatutakoa. Hezur horiei izena jarri eta senideei eman.
Egungo interesen gainean iragana eraikitzea leporatu digute ere. Halako salaketa hutsalen gainetik egon behar gara, profesionalak gara eta badakigu zer egiten dugun.
Biktimekin harremana nolakoa izan da?
Nik beti biktimak ikusi ditut. Niretzako ez dira inoiz hezur, soilak izan. Beti jakin dut horien atzean senide eta istorio bat zegoela. Biktima guztiak gainera berdintzen dira biktimak bihurtzen diren momentuan, eskubide berdinak dituzte, gizarteak erantzun behar du eskubide horien bermean.
Gai honetan, gizarte bezala, eman beharreko urratsetan eta erantzunean oraindik ikasten ari gara. Horregatik dira balizkoak halako bilera irekiak. Herrialde aberats bateko kideak garen neurrian, gai hau gizartean eztabaidatu eta esparru politikoan erabiltzen da. Biktimez hitz egiten da eta hor interes bat sortu da erantzun beharrekoa.
Memoria historiko elkarteen lana zer iruditzen zaizu?
Urte guzti hauetan nik uste dut, elkarte horietako jendea eta ni neu, errudun sentitu garela garaiz erantzuten ez jakiteagatik. Nik uste dut sentimendu horrek bultzatuta, joan garela lan egiten eta herri ekimenetik talde hauek sortzen. Zorionez esan behar da, alderdikeriarik ez dela egon elkarte hauen atzean.
Hauen lana guretzat oso baliotsua da, eremu lokalean lan egiten ari dira eta gu iristen ez garen lekuetaraino iristen dira, lekukoen sukaldeetaraino. Esan behar da erakundeek sustatzen dutela elkarte hauen lana, gerra zibila eta frankismoan gertatutakoaren inguruan egun ikastaro, zinema, abestiak… hauek kasu batzuetan erakunde publikoek diruz lagundutzea, mugimendu honen lorpena da.
Noiz hasi zineten?
2000.urtea arte ez ginen hasi lan hau egiten. Hala ere, oraindik badira profesionalak ezezkoa ematen dutenak gerra zibila edota frankismoari lotutako ikerketak egiteko eskaera egiten zaienean. Iraganeko zauriak irekitzea dela diote, gizartea banatzen dutela eta halakoak.
Bestela, elkarte edo talde hauek sortzen hasi ziren 1997.urtean. Orduan defentsa ministerioak División Azuleko kideen arrastoa bilatzeko diru partida bat onartu zuen. Erabaki horren aurrean askok esan zuten eta gureak zergatik ez dira bilatzen?
2000.urtean Aranzadiren laguntza eskatu zuten Leonen fosa bat irekitzeko eta hortik aurrera lana etengabekoa izan da.
Hainbesteko lana espero zenuten?
Hasiera batean ez genekien noraino iritsiko zen. Uste genuen gaiak lotuko zituela beste eremu batzuetako profesionalak soziologoak, psikologoak baina haratago joan da… Konbentzimendu sozial batetik, hasi ginenean erotuta geundela esan ziguten eta alderdi politiko guztien kontrako jarrera izan genuen, guztiena, ez zutelako ulertzen zein zen gure helburua. Orain konturatu dira egin eta egiten ari garen lanaren garrantziaz.
Biktimak asko dira…
Gerra eta frankismoko biktima haien senideak biktima bihurtu ziren. Hau da, badago jendea ez dena historiaren protagonista zuzena, baina egun oraindik garai hartako espolioaren ondorioak pairatu dituena. Hau da, 1937ko gertaera batean ez zituzten hil baina biktima haren senideak izaki, ofizialki ez dute inoiz azalpenik, barkamenik, aitortzarik izan eta horrek biktima bilakatu ditu.
Atzerriko jendea etorri eta frankismoaren inguruan gertatutakoaz galdetzen didatenean honakoa esaten diet, lehenik eta behin, geografikoki, guztiz orokortua izan zen sarraskia. Ez zen herri bat ere ez geratu eraso eta errepresiotik kanpo.
Bestalde, jazarmena gizon, emakume zein haurrek pairatu zuten, ez zen inor libratu. Azkenik, ofizialki ez dira inoiz ikertu gertaerak. Orduan gure erronka zein da? Hain juxtu ofizialitate maila eman behar zaio biltzen dugun informazio guztiari.
Ezagutzen duzu herriko Isla Ezkutatuak taldearen lana?
Lasarte-Oriako taldea eta egiten ari den lana gertutik ezagutzen dut bai. Hauek lortuko duten informazioari ofizialtasun maila eman beharko diogu ostean eta horren gainean eztabaidatu beharko da. Informazio hori, udaleko pleno batera eraman daiteke, monografikoa izan daitekeen bilkuran eztabaidatu alderdi guztien artean eta ondorioak atera. Herritarren ordezkari diren neurrian, lehenengoz informazio horri ofizialtasuna emateko bide erraz bat da.
Alderdi politiko askok oraindik ez dute ikusten modu honetako eztabaida ezta beste erakunde askok baina eman beharreko pausua da. Eta nire ustetan, modu naturalean herri askotan gertatuko da. Lan horren aitortza litzateke, jasotako informazio hori babestu eta onartzea. Horrela lortuko litzateke informazio hori herriaren historian integratzea. Beasainen adibidez, egin da. Alkateak pleno berezi bat deitu zuen, eztabaidatu eta beste egun batean bilkura horren akta, hartutako erabakiarekin banatu zien biktimen senideei. Lehenengo aldia zen euren senide desagertuaren izena modu ofizialean aitortza jasotzen zuela. Halako bat egiteak ez dauka kostu ekonomikorik baina pauso garrantzitsu bat da.
Zergatik ez da egiten?
Alderdi politikoek asko pentsatu behar dute, alderdien egituretan momentua hautatu behar da halako gai batean sartzeko.
Nazioarte mailako beste kasu askotan lan egin duzu. Antzekotasunik ba al dago?
Gertaeren ikerketa judizial baten faltan, antzekotasuna handia dago biktimen artean. Gainera intentziorik ez badago estatuen kasuan ikerketa judizial ofizialak zabaltzeko, beste tresna batzuk sortu behar direla iruditzen zait. Nik egiaren komisioen eraketa defendatzen dut.
Aditu batzuek esan dute hauek ez dutela ezertarako balio, baina ni ez nago ados, hauetan egiten den lana ondoren prozesu judizial bat zabaltzeko balizkoak izan daiteke. Hau ez da nire ideia, Amnesty International-ek plazaratutako proposamen bat da. Erakunde honek txosten mardula osatu zuen arrazoiak ematen Espainian halakoa zergatik behar zen azaltzeko.
Komisio horrek, gizarte eragile guztien parte hartzea ahalbidetuko luke, alderdi politikoak, sindikatuak, ikerlariak, memoria historikoaren inguruko elkarteetako kideak... Prozesu judizialean ez dago aukera hori egiteko.
Txilen Pinocheten erregimenaren biktimek Bachelet presidentari esan zioten “gu pestea garela dirudi, etorkizunean aurrera egin nahi dugu baina garapen horretan oztopoa garela dirudi”.
Gizarte bezala aurrera egin daiteke iraganeko zauriak itxi gabe?
Niretzat ezinezkoa da. Gure gizarte estrukturatu honetan gehiago jakin nahi da, biktimenganako kontzientzia dago.
Zertarako egiten duzue hau? Esaten digutenean honakoa erantzungo nieke, egiten ari garen lanak, zabaldu egiten du giza eskubideen diskurtsoa, balore demokratikoak indartzen ditu eta antolamendu zibilaren oinarriak sendotzen ditu, horregatik.
Memoria historikoaren legea baliagarria izan da?
Legeak baditu abantailak bai. Batez ere artxiboetako informazioa eskuratzeko baliagarria zaigu. Izan ere, garai batean artxiboetara jo eta bertako langileak informazio hori berea sentitzen zuen eta oztopo asko jartzen ziren dokumentuak eskaneatzeko, kopiak egiteko etab. ohikoa zen eztabaidan bukatzea. Orain ezin dute inongo oztoporik jarri.
Gure kasuan Eusko Jaurlaritzaren babesarekin lanean jarraitzen dugu lehenengo egunean bezala. Diruz laguntzen du. Baina ez da dirua soilik, udalerri batzuetan sondeo batzuk egiteko tasak ordaintzeko eskatzen digute, antena bat jartzeko baimena eskatuko bagenu bezala. Nik uste dut ez dela parekagarria…
Legearen arabera ikerketa egiteko ez digute oztoporik jarri behar baina tasen inguruan ez da ezer aipatzen eta udalerri bakoitzak nahi duen irizpidea ezartzen du.
Zer iruditzen zaizkizu bizikidetzaz hitz egiteko hitzaldi irekiak?
Frankismo garaiko kontuei dagokionez, gure gurasoek egin zuten rekonziliazioa nire ustez. Orain, herritarron parte hartze honekin elkarbizitzarako irtenbidea ordenatua bilatu behar dugu gizarte bezala. Oso erabilgarriak iruditzen zaizkit eta denek ikasten dugu halako topaketetan.