“Kolonbian ez dago demokraziarik gaur egun”

Giza eskubideen alde lanean dihardutenei babesa ematera joan da Kolonbiara, Xabier Areta irakaslea, eta bizipenak kontatzearekin batera ikusi duenaren gakoak azaldu dizkigu. Donostiakoa da, Antigua auzokoa eta sei urte daramatza Lasarte-Orian bizitzen. Guztira hiru euskaldun egon dira aurten herrialde honetan, Europako, Kolonbiako bertako eta Kanadako beste lagun batzuekin batera. "Guztiek sare bat osatzen genuen, zerbait gertatuta ere eragin ahal izateko".
Kolonbiatik albiste on asko ez da etortzen, oro har, bortizkeria, hilketak, gerra giroa,... Zuk zein inpresio ekarri duzu?
Kolonbian alde batetik hori dago, eta hori ezagutzera joan nintzen lehen urtean. Horrelako berri asko izaten dira, baina zuzenean ezagutu nahi nuen, hango aktore eta gizarte eragileekin hitz egin.
Ez da erraxa zer gertatzen den ulertzeko, azken finean lapikoan osagai asko daude: errekurtso natural pila, petrolioa, gasa, basoa, paisaia basatia, urre asko, zinka,...
Bestalde sekulako injustizia maila dago, amorrua sentitzen duzu Kolonbian batzuen eta besteen arteko diferentziak ikusita, Medellin eta Bogotako aberatsen auzoetan batez ere... eta lurraren kontzentrazioa ere beste faktore bat da. Honek eragina dauka hango gerrate egoerarekin. Gerrilla dago, paramilitarrak daude, ejertzitoa dago, errekurtso naturalak eta bestetik drogen inguruko saltsa,... horri esker paramilitarrek nahiz gerrillak lortzen dute euren finantziaketa.
Ulertzeko konplexua da, bertako hedabideak ere kutsatuta daude, baina han zaudela jendea oso alaia dela ikusten da gero. Bizitzaz duten kontzeptua bestelakoa da. Esaterako, diote: "goazen gaur parranda egitera zeren bihar auskalo". Errepresio handia izan da gizarte eragileen aurka. Kolonbia lehen herria da sindikalisten hilketa mailan. urtero ez dakit zenbat hil dituzten, Uribe presidente denetik, uste dut 300 bat sindikalista hil direla.

Komentatuko ditugu guzti hauek, baina kokatzeko kontaiguzu non egon zaren eta zer asmorekin joan zinen?
Aurten Medellin eta bere ingurunean egon naiz, Antioquia departamentuan. Kolonbiaren erdi inguruan dago. Bogota hiriburuan ere izan naiz eta kostaldean, iparraldean. Gure lana zera da, joan, ezagutu eta bueltan ikusi duguna kontatu eta zabaldu. Han akonpainamendua egiten dugu, nazioarteko presentzia deitzen dena. Medellinen giza eskubideen arloan diharduen abokatu talde batekin lan egiten dugu eta horiek akonpañatu egiten ditugu, babesa eman. Arraroa da akonpainamendu hori: herritaren batetara joan behar bazuten, Medellindik hiru edo lau ordutara, kotxean joaten ginen beraiekin. Beraiek bakarrik joatea ez da erraza, kontrolak daude, militarrak dabiltza eta paramilitarrak agertu daitezke. Han errepresioa handia izan da: Paramilitarrek ezin dute gerrillarekin eta beraz erabili duten estrategia, beraiek aitortzen dutenez, zera da, arrainari ura kentzea, hau da sindikalisten kontra eta abokatuen kontra egin dute. Beraz, gure lana joan eta beraiekin ibiltzea da. Baina ez bakarrik abokatuekin. Komunitateetan ere egon gara jendearekin, beraiek lasaitzeko, Ejertzitoa han egoten da eta.

Kolonbia oso handia da, eta denetarik egongo da, ezta?
Batetik indigenak daude: kolonialismo garaian ia suntsitu zituzten, eta beraz, Peru eta Ekuadorren baino askoz gutxiago dira, ehuneko 1 edo ehuneko 2. Toki askotan dabiltza indigenak borrokan: betikoa, enpresa handi ren bat (Repsol, Britsish petroleum,... esaterako) bere lurretara joaten delako baliabideren baten bila, edo desplazatuak izaten direlako.
Gero jatorri afrikarra dutenak ere badira, batez ere Karibean, eta Pazifikoko Kostan. Horiek ere beste errealitate ezberdina daukate, baina indigenek bezala beren identitatearen alde ari dira borrokan eta azkenik mestizo pila bat ere badaude borroka ezberdinarekin,... bai lurraren alde, bai beste gizarte mota baten alde.
Baina oro har, Kolonbia, Herrialde handia da kontraste asko daude, besteak beste iparraldea eta hegoalde artean, oso menditsua da, oihana dago,...
Aniztasun hori zen da lagungarri, berez arazoak sortzen ditu, ala errealitatea da besterik gabe,...
Arazoak nahiko berdintsuak dira, indigenek lurraren alde borrokatzen dute, afrikar jatorrikoek beren nortasunaren alde, mestizoek lurra, aldaketa edota giza eskubideen alde,...

Eta gerra girorik nabaritzen al da?
Bai, nabaritzen da, gizartea oso militartuta dago, poliziaren presentzia izugarria da. Azken urteotan Plan Kolonbiari esker diru asko iritsi da Amerikako Estatu Batzuetatik eta barne produktu gordinaren ehuneko oso altua inbertitu dute horretan, mundu mailan altuenetarikoa. Militarren presentzia hori nabari da, baina gero desagerketak daude eta zer gertatzen den ulertzeko zaila da. Atzerritarra zara eta ez zara gertatzen den denaz jabetzen. Kolonbiarren artean ere ezjakintasun handia dago, herri askotan ez dira enteratu ere egiten.
Adibidez Medellinen azken urteotako datuak ikusi nituen eta ehundaka dira desagertuak.

Gatazkak luze doa, 50 urte daramatzate tirabiratan, etsipenik nabaritzen al da?
Azken urte hauetan Alvaro Uriberen politika “seguridad democrática” izan da, hau da, etekinak edo arrakastak izan dituzte gerrillaren aurka. Eta ez hori bakarrik, dena ari dira dena nahasten. Euskal Herrian ere gertatzen da hori. Dena gaiztotzen da. "Nirekin ez baldin bazaude nire kontra zaude". Horrela gizarte eragileak, ikasleak edo oro har Gobernuaren aurka daudenak,... harekin lotzen ditu. Uriberen mezua hori da:” zu nire aurka zaude, beraz, zuk gerrilarekin bat egiten duzu”. Orduan, esate baterako Medellingo unibertsitatean beldurra dago, infiltratuak daude, jendea desagertu egiten da, etsipen maila ikusten da: “zer egin dezakegu? Ezin dugu ezer egin Uriberen aurka”...

Eta konponbiderik ikusten al da?
Epe laburrera ez dago konponbiderik, Uriberen ospea asko igo da Ingrid Betancourt-en askatasuna lortu eta gero,...
Bake prozesu saiakera guztiek porrot egin dute, bake borondaterik ere ez da ikusten hemendik begiratuta,...
FARC saiatu zen negoziatzen,... baina Gobernuaren erantzuna egurra, egurra, eta egurra izan zen. Zaila da, orain gutxi intelektual batzuek eskatu diote FARC-i berriro ere negoziaketa mahaia abian jartzeko...

Bitartean herriak zer egiten du irauteko?
Egoera oso txarra da Medellin eta Bogota bezalako hirietan. Pentsa: jende pila bat bizi da kalean, Kolonbia barruan lau milioi desplazatu daude, hiriburu horietan ahal duen bezala bizi da jendea, egunero zailtasunak dituzte jana lortzeko eta bere seme alabei emateko. Oso tristea da. Askotan nekazari bat aurkitzen duzu Medellin erdian kafeak zerbitzen, erabat galduta, bere buruari galdetuz, “zer egiten dut nik hemen?” Jende asko da agian hiru aldiz desplazatua izan dena,...
Batetik tristezia hori nabaritzen da, baina beraiek berez alaiak direnez batzutan buelta ematen diote.
Ez al da egoera txarra Gobernuaren aurkako indar bilakatzen...
Bitxia da, baina bada desplazatua izan den jende asko, eta gaur egun Uriberen aldeko dena. Askok esaten dute: Uribe ondo ari da, gerrillari irabazten, baina ez dira konturatzen beraiek ez dutela ezer, berdin jarraitzen dutela.
Gobernuak eman beharko dizu hezkuntza, osasuna, etxe bat,... gerrillari aurka egiteko bakarrik al dago Gobernua? Jendeak hori bakarrik ikusten du.

Gerrillari leporatzen al diote ba bizi duten egoera kaxkarra?
Era irekian ez dute gehiegi hitz egiten gerrillaren inguruan. Baina agian bada neke puntu bat, urte asko pasa direlako. Oso luzea doa. Gerrillak kontrolatutako eremu askotan militar eta paramilitarrak agertu zirenean gerrillak ospa egin zuela ikusi dute herritarrek. Laguntzen ari zirenak beharra zutenean besteak ospa. Gertatu da gerrillan aritutako batzuek diruaren truk hasi direla ejerzitoari laguntzen. Batzuk etxez etxe pasatzen hasi dira, toki batean jaten ematen ziotela, edo bestean lo egiten zutela,... Honek jendearengan inpresio handia eragin du eta nabari da nekea gizartean.

Eskerrak umoreari bestela zaila izan behar du horrelako bizipenekin eta egoera latz horretan aurrera egiteak. Bizitzea bera ere...
Bai, sindikalista askok eta askok bizkarzaina daukate. Taberna batean sindikalista batzuekin elkartu eta umorez hartzen dute: “vamos hoy a parrandear que mañana no se sabe”...

Zein ondorio ateratzen duzu Kolonbian bi aldiz egon eta horrelakoak ikusita?
Sentipen nagusia amorrua da, "nola da posible?". Lau milioi desplazatu daude, eta desplazatuak izan diren guneetan paramilitarrak geratu dira lur onenekin. Koka, afrikako palma eta beraien interesentzako onak diren landareak hasi dira landatzen. Beraz sentimenduak amorrua eta esperantza dira. Beraientzat esperantza Hego Amerikari begira dago: Venezuelan, Brasilen, Bolivian, kuban... badira presidente iraultzaileak: Bakarrik geratzen ari gara eta agian irtenbideren bat bada egunen batean... baina egia esateko gaur egun Kolonbian ez dago demokraziarik.

Bakea aldarrikatu arren, berdintasuna, justizia eta horrelakoak arrotz izango dira han?
Garai batean beraiek esaten zuten Europatik EBtik etor zitekeela konponbidea, baina azken hilabetetan ikusi da hasi direla hedabideetan apur bat bada ere Uriberen politika goraipatzen. Hori argi ikusi daiteke esaterako El Pais bezalako egunkarietan.
Batzuk esaten dute agian aurrera begira zentroko alderdi politikoak elkartu, aldaketa minimoren bat emateko.
Harrigarria da ezer ez duten pobreen artean ere Uriberen aldeko babesak lortzen direla jakitea.
Nahaste borraste handia dago. Esaterako, han ginela uztailaren 20an izan zen askatasunaren alde eta gerrillaren aurkako manifestazioa: hiriburuan ikusten genituen gehienak zuriak ziren, baina gero zentrotik aparte dagoen auzo batera joan, Ciudad Bolivar-era, eta hor bitxia zen txabola ziztrinetan Kolonbiako bandera jarrita ikustea. Nahastu egiten dituzte independentziaren eguna, eta FARCen kontrako eguna, bahiketen kontrako eguna. Txabolan ez dago surik, ez energiarik, ez ezer baina banderarekin presidentea apoiatzen ari ziren.

Bestela manifestapenik egiten al da, giza eskubideak babesteko edo armadaren gehiegikeriak salatzeko?
Bai, badago mugimendutxoa, esaterako desagertuen alde, “Donde están nuestron hijos, donde están los desaparecidos?” ez dira asko joaten, baina.... Argetina edo Txilerekin lotura dute, manifestazioak egiten dira, politikoen eta desagertuen alde, justizia eskatzen da,...
Ikusi da Uriberen “el partido de la U” delakoan sartuta daudela paramilitarrak. Batzuk auziperatu egin dituzte eta erlazioa ikusten da. Jende askori berdin zaio baina beste batzuei ez eta kalean daude protestaka.

Eta justizia egiten al da? auziperatuak izatea bada zerbait baina, zigorrik aterako al da?
Argi dago, Uribek justizia kontrolpean nahi duela, aldaketak planteatu ditu eta egon zen abokatuen greba bat.
Bestalde, fosa komun batzuk ari dira ateratzen. Iaz 30.000 desagertu izan dira, herrietan hildako asko dago eta ari dira zuloak begiratzen,..

Sufrimendu asko egongo da beraz, ezta?
Bai, Antioquiako herrixkatan, denak daukate anairen bat, senarra edota semea, batzuek hilda eta besteek desagertuta. Eta jendeak kontatu beharra sentitzen du, askatu egiten da, eta sarri bere burua ere engañatzen dute: semea desagertua izan, baina “agian kostaldean egongo da lanean" esaten dute,... Pena ematen du zeren nekazari jendea oso jende xumea da.

Eta horiek bere ingurutik, nekazal lurretatik aterata asko sofrituko dute, ezta?
Lau milioi desplazatu horien artean drama handiak daude, nola bizi diren, eta ondorioak asko dira, miseria, prostituzioa, drogak... aurrera egin behar dute nola edo hala.
Eta kokainaren negozioak zer paper jokatzen du, badaukazu klaberen bat,...
Zaila da azaltzeko. Nik ikusi dut nola fumigatzen dituzten koka-sailak, eta penagarria da baina, koka landarea ez da hiltzen eta beste guztia erretzen du: arroza, yuka,... askotan nekazariek koka landatu izan dute beste aukerarik ez dutelako.
Nekazal gune apartatutan ez dute dirurik, platano eta arroz apur bat soilik, eta koka landatuz diru apur bat eskuratzen dute, baina hor negozioa, gehienbat paramilitarrek kontrolatzen dute. Gerrillak ere lortzen du dirua: Gerrillak kontrolatutako ingurua bada, nekazariek zerga moduko bat ordaintzen diete.

Erdibiderik ba al dago, esan nahi dut, alde baten eta bestearen artean ba al dago franja sendorik? Zuria eta beltzaren artean ze zabaleratako grixa dago?
Badago grixa. Uribek zazpi milloi botu eskuratu ditu eta Kolonbiak 44 millioi biztanle ditu. Erdibidean badago, polo demokratikoa deitzen dena, ezkerreko batasuna,... badaukate bere espazioa eta bere indarra.
Ez dakit ze puntutaraino lor dezaketen nahikoa indar Uriberi aurre egiteko. Badago tartekorik, baina momentua n Uriberi dena ondo atera zaio, hedabideak kontrolatzen ditu, ejerzitoa hor dago, gerrillaren aurka asmatzen ari dira,...
Polo demokratikoak denbora gehiago beharko du oraindik alternatiba erreal bilakatzeko. •